• Z głową
    Mówimy „Ryba psuje się od głowy” , mając na myśli to, że demoralizacja w jakimś społeczeństwie lub w jakimś środowisku zaczyna się od ludzi stojących na szczycie panującej w nim hierarchii.
  • Łatwo pomylić
    KULIG, KULIK
    Kulig, dziś przejażdżka saniami lub orszak złożony z kilkorga sań, to dawny zwyczaj karnawałowy, polegający na objeżdżaniu saniami okolicznych dworów (i opróżnianiu domowych zapasów, zwłaszcza trunków).
    Objazd ten prowadził wodzirej w masce karnawałowej z ptasim dziobem, zwany także kuligiem lub kulikiem. Kulik zaś to ów ptak, którego nazwa, zapewne dźwiękonaśladowcza, dawniej pisana też kulig, stała się nazwą karnawałowej zabawy.
    Mirosław Bańko
  • To ciekawe
    E!
    E! – jedno z niewielu rodzimych słów na literę E, pozostałe zresztą to też wykrzykniki: ech!, ej!, et! Choć nieliczne, pozwalają wiele powiedzieć.
    Krótkie e! ze zwarciem krtaniowym może wyrażać niedowierzanie, długim eee można przywołać kogoś (niezbyt uprzejmie), szerokie e wymawiane z wysuniętym językiem doskonale naśladuje odruch wymiotny, więc nadaje się do grymaszenia, a krótkim, głośnym ej! można komuś pogrozić. Eee, podobnie jak yyy, występuje ponadto jako tzw. pauza wypełniona: „Nie wiem yyy... jak to powiedzieć eee... ale spróbuję”. Wyrazy te podlegają nawet procesom słowotwórczym, por. ejże z emfatycznym przyrostkiem -że. Nic dziwnego, że za pomocą wykrzykników można toczyć całe rozmowy: „Ałła! – krzyknął zdumiony Tatar. – Ejże, nie rozdrażniaj mnie! – odrzekł Kmicic” (H. Sienkiewicz, Potop).
    Mirosław Bańko
Słowo dnia: ajencja
Sponsorowane

Zagraj z nami!

Chcesz sprawdzić swoją znajomość języka?

Zagraj teraz

Zasady pisowni

13.7. [43] Pisownia przymiotników od nazw miejscowych
Zasady tworzenia przymiotników od nazw miejscowych są takie same jak zasady tworzenia przymiotników od odpowiednich wyrazów pospolitych. Różnice mogą jednakże wynikać z tego, iż w przymiotnikach od nazw miejscowych często utrwalone są historyczne procesy słowotwórcze lub lokalne, regionalne tendencje nazewnicze – odmienne od współczesnych i ogólnopolskich.
Obydwie formy – ogólnopolską i lokalną – uznajemy za poprawne: na przykład oprócz ogólnopolskiej postaci przymiotnika kościerzyński, pochodzącego od nazwy miasta Kościerzyna, uznajemy za poprawną także lokalną: kościerski, utworzoną od rdzennej cząstki tejże nazwy (Kościerz- + -ski), tak jak na przykład leszczyński: Leszcz- + -yński (dawna nazwa Leszna to Leszczno) czy niżański: Niż- + -ański (dzisiejsze Nisko kiedyś nazywało się Niżsko).
Postać wielu przymiotników, która ze stanowiska współczesnego mogłaby być uznana za nieregularną, z punktu widzenia historycznego jest uzasadniona, przechowuje ona bowiem stan archaiczny, np.
Babimost – babimojski
Białowieża – białowieski
Bydgoszcz – bydgoski
Końskie – konecki
Leszno – leszczyński
Lublin – lubelski
Nisko – niżański
Nowe Miasto – nowomiejski
Nowy Tomyśl – nowotomyski
Radogoszcz – radogoski
Sącz – sądecki
Środa – średzki
Ujazd – ujejski
Wałbrzych – wałbrzyski
Zamość – zamojski
Zawichost – zawichojski.
13.7.1. Od nazw miejscowych na -ice tworzymy dziś przymiotniki mające zakończenie -icki, np.
Niepołomice – niepołomicki
Pyskowice – pyskowicki
Racławice – racławicki
Wadowice – wadowicki
Zebrzydowice – zebrzydowicki.
Obok tych form funkcjonują też lokalne: niepołomski, zebrzydowski, co niekiedy bywa utrwalone w oficjalnym nazewnictwie, por. Kalwaria Zebrzydowska, ulica Niepołomska (w Krakowie).
13.7.2. W różny sposób tworzymy przymiotniki od nazw miejscowych na -no:
a) z przyrostkiem -ski, np.
Grodno – grodzieński
Lipno – lipieński
Mielno – mieleński
Sławno – sławieński
Szczytno – szczycieński
Wilno – wileński;
b) z przyrostkiem -ski z pominięciem rzeczownikowego -no, np.
Wąbrzeźno – wąbrzeski;
c) z przyrostkiem -owski, np.
Grabno – grabnowski
Kutno – kutnowski;
d) z przyrostkiem -eński, np.
Gniezno – gnieźnieński
Krosno – krośnieński;
e) z przyrostkiem -iński (-yński) z pominięciem rzeczownikowego -no, np.
Chełmno – chełmiński
Kępno – kępiński
Leszno (daw. Leszczno) – leszczyński
Opoczno – opoczyński;
f) z przyrostkiem -ański, np.
Jaworzno – jaworzniański (a. jaworzyński)
Pajęczno – pajęczański.
UWAGA: Niekiedy występują formy oboczne, np.
Bródno – bródzieński a. bródnowski
Kępno – kępiński a. kępieński
Lipno – lipieński a. lipnowski
Szczytno – szczycieński a. szczytnowski.
13.7.3. Od dwuczłonowych nazw miejscowych składających się z przymiotnika i rzeczownika tworzymy przymiotniki pisane bez łącznika, np.
Jelenia Góra – jeleniogórski
Nowa Huta – nowohucki
Nowe Miasto – nowomiejski
Nowy Dwór – nowodworski
Nowy Sącz – nowosądecki
Nowy Targ – nowotarski
Święty Krzyż – świętokrzyski
Zielona Góra – zielonogórski.
13.7.4. Od dwuczłonowych nazw miejscowych składających się z rzeczownika i występującego po nim przymiotnika tworzymy przymiotnik jedynie od członu rzeczownikowego, np.
Aleksandrów Kujawski – aleksandrowski
Bielsk Podlaski – bielski
Kamień Pomorski – kamieński
Kazimierz Dolny – kazimierski
Lidzbark Warmiński – lidzbarski
Maków Podhalański – makowski
Ostrów Mazowiecka – ostrowski
Sokołów Podlaski – sokołowski
Strzelce Opolskie – strzelecki
Tomaszów Lubelski – tomaszowski.
UWAGA: Czasami od różnych nazw miejscowych forma przymiotnika jest taka sama, jednak lokalność funkcjonowania i kontekst przesądzają o jednoznaczności tych homonimicznych form. Przykłady:
Bielsko-Biała – bielski
Bielsk Podlaski – bielski
Brzeg – brzeski
Brzesko – brzeski
Brześć – brzeski
Międzyrzec Podlaski – międzyrzecki
Międzyrzecz – międzyrzecki
Strzelin – strzeliński
Strzelno – strzeliński
Sucha Beskidzka – suski
Susz – suski.
 
 
... >>

Zmieniają się czasy,
zmieniają się słowa

Zobacz w Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego, jak przez pół wieku zmieniło się słowo amok
Więcej słów
Przeglądaj słowniki
Przeglądaj Słownik języka polskiego
Przeglądaj Wielki słownik ortograficzny
Przeglądaj Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego